آراوکاریا؛ فسیلهای زنده و اشرافزادگان خانواده کاجها
آراوکاریا (Araucaria) نام جنسی از درختان همیشه سبز مخروطی است که قدمت آنها به دوران مزوزوئیک (عصر دایناسورها) بازمیگردد. این گیاهان که اغلب به اشتباه "کاج" نامیده میشوند (در حالی که از جنس Pinus نیستند)، بومی نیمکره جنوبی (استرالیا، اقیانوسیه و آمریکای جنوبی) هستند. ویژگی بارز آراوکاریاها، تقارن هندسی بینظیر، برگهای سوزنی خاص و ظاهر باستانی آنهاست. در ایران، گونه آپارتمانی آن به "کاج مطبق" شهرت دارد.
۱. آراوکاریا هتروفیلا (Araucaria heterophylla) - کاج مطبق
این گونه محبوبترین و شناختهشدهترین نوع آراوکاریا در جهان به عنوان گیاه آپارتمانی است. بومی جزیره نورفولک است و به همین دلیل به نام Norfolk Island Pine شناخته میشود.
- ساختار طبقاتی: شاخهها به صورت حلقوی و طبقه طبقه دور تنه اصلی رشد میکنند که ظاهری بسیار منظم و متقارن به گیاه میدهد (علت نامگذاری "مطبق").
- برگها: برگهای سوزنی نرم و سبز روشن دارد که اگر از بالا به آن نگاه کنید، شکلی ستارهای دارند.
- کاربرد: در مناطق معتدل به عنوان درخت زینتی و در سراسر جهان به عنوان لوکسترین گیاه آپارتمانی (و درخت کریسمس زنده) نگهداری میشود.
- نکته مهم: این گیاه در خانه اغلب دچار افتادگی شاخههای پایینی میشود که نشانه گرمای زیاد یا خشکی هواست.
۲. آراوکاریا آراوکانا (Araucaria araucana) - کاج میمونی
این گونه عجیبترین ظاهر را در بین تمام مخروطیان دارد و به نام Monkey Puzzle Tree (معمای میمون) مشهور است. نام آن از این شوخی گرفته شده که "بالا رفتن از این درخت حتی برای میمون هم یک معماست!"
- ظاهر زرهپوش: برگهای این درخت سوزنی نیستند؛ بلکه مثلثی، پهن، بسیار سخت و نوکتیز هستند که مانند فلسهای روی بدن خزنده، تمام سطح شاخهها و تنه را میپوشانند.
- شاخسار: شاخهها شبیه به بازوهای مارپیچ و ضخیم هستند که اغلب تا سطح زمین خم میشوند.
- مقاومت: بومی شیلی و آرژانتین است و برخلاف کاج مطبق، کاملاً مناسب فضای باز بوده و تحمل سرمای شدید را دارد.
۳. آراوکاریا کلومناریس (Araucaria columnaris) - کاج ستونی / کاج کوک
این گونه اغلب با کاج مطبق اشتباه گرفته میشود، اما تفاوتهای ظریفی دارد. به آن Cook Pine نیز میگویند.
- فرم رشد: همانطور که از نامش پیداست، رشدی ستونی و باریک دارد. شاخههای جانبی کوتاهتر از کاج مطبق هستند و تاج درخت متراکمتر به نظر میرسد.
- ویژگی عجیب: تحقیقات نشان داده که درختان بالغ این گونه همیشه به سمت خط استوا کج میشوند (در نیمکره شمالی به سمت جنوب خم میشوند).
- تفاوت با کاج مطبق: برگهای آن کمی متراکمتر و فلسیتر روی شاخه قرار میگیرند و فاصله طبقات شاخهها کمتر است.
۴. آراوکاریا بیدویلی (Araucaria bidwillii) - کاج بونیا
این گونه غولپیکر بومی استرالیا است و به نام Bunya Pine شناخته میشود.
- تاج گنبدی: در جوانی شکلی هرمی دارد اما با بلوغ، تاج آن به شکل گنبدی عظیم در میآید.
- میوههای عظیم: شهرت اصلی این درخت به خاطر مخروطهای (میوههای) بسیار بزرگ و سنگین آن است که میتواند تا ۱۰ کیلوگرم وزن داشته باشد (خطرناک هنگام سقوط!). دانههای داخل این مخروطها خوراکی هستند و برای بومیان استرالیا اهمیت غذایی داشتهاند.
- برگها: برگهای آن نوکتیز و براق هستند، اما به سختی کاج میمونی نیستند.
۵. آراوکاریا کانینگهامی (Araucaria cunninghamii) - کاج حلقهای
این گونه به نام Hoop Pine شناخته میشود.
- پوست تنه: نام "حلقهای" به خاطر پوست تنه این درخت است که به صورت نوارهای افقی و حلقهمانند پوسته پوسته میشود و بافتی خشن دارد.
- شاخسار: برگها و شاخههای انتهایی به صورت تودهای (Tufted) در انتهای شاخههای اصلی تجمع مییابند که ظاهری "ابر مانند" به درخت میدهد.
- کاربرد: بیشتر به عنوان درخت جنگلی و تولید چوب در مناطق گرمسیری کاربرد دارد تا گیاه زینتی خانگی.
نکات طلایی برای نگهداری آراوکاریا (به ویژه کاج مطبق)
از آنجا که اکثر کاربران با گونه هتروفیلا (کاج مطبق) سر و کار دارند، رعایت این نکات برای جلوگیری از خشک شدن آن حیاتی است:
- عاشق خنکی: برخلاف تصور، کاج مطبق گرمای داخل آپارتمان را دوست ندارد. بهترین مکان برای آن راه پلههای پرنور یا اتاقی خنک با تهویه عالی است. گرما باعث آویزان شدن شاخهها میشود.
- نور زیاد: این گیاه سایه را تحمل نمیکند. نور باید زیاد اما غیرمستقیم (یا آفتاب ملایم صبحگاهی) باشد. در نور کم فاصله طبقات زیاد و زشت میشود.
- رطوبت دائمی: بومی جزیره است و به رطوبت ۵۰٪ به بالا نیاز دارد. خشکی هوا باعث قهوهای شدن نوک سوزنها و ریزش برگ میشود.
- لمس نکردن: ریشه کاج مطبق بسیار حساس است؛ از تعویض گلدان غیرضروری خودداری کنید و هرگز خاک اطراف ساقه را بیش از حد فشرده نکنید.